आयआयटी मुंबईतील विद्यार्थ्याच्या आत्महत्येची घटना अत्यंत दुर्दैवी आणि मन सुन्न करणारी आहे. एका तरुण, हुशार मुलाला गमावण्याचं दुःख त्याच्या कुटुंबासाठी काय असेल, याची आपण केवळ कल्पनाच करू शकतो. पण अस्वस्थ करणारी बाब ही आहे की, ही काही पहिली घटना नाही आणि हे सत्र केवळ आयआयटीपुरते मर्यादितही नाही!
"आयआयटीला पोहोचण्यासाठीच जर रोज १८-१८ तास राबावं लागत असेल, तर आयआयटीला न गेलेलं बरं."
परवा एका मित्राने हे वाक्य मला ऐकवलं. पहिल्यांदा ते थोडं कठोर वाटलं. पण त्या अस्वस्थतेतून विचार केला आणि लक्षात आलं की, यात एक कडू पण अगदी खरं सत्य दडलेलं आहे.
JEE पास होणं ही सोपी गोष्ट नक्कीच नाही. २०२५ मध्ये सुमारे १३ लाख विद्यार्थ्यांनी JEE Main दिली, आणि आयआयटीच्या जागा अवघ्या काही हजार. इतक्या अफाट गर्दीतून निवड होणं ही एक मोठीच कामगिरी आहे.
पण एक साधं उदाहरण घेऊ. ४२ किलोमीटरच्या मॅरेथॉनमध्ये जर कोणी पहिली ५ किलोमीटरची धाव पूर्ण ताकद लावून 'स्प्रिंट' केली, तर तो सुरुवातीला सगळ्यांच्या पुढे जाईल. पण उरलेल्या ३७ किलोमीटरसाठी त्याच्या पायात त्राणच उरणार नाही.
JEE ही ती पहिली ५ किलोमीटरची धाव आहे. आयआयटीमधली पुढची चार वर्षं ही उरलेली मॅरेथॉन आहे.
तिथे गेल्यावर वर्गातला प्रत्येक जण आपापल्या शाळेचा वा शहराचा 'टॉपर' असतो. तिथे सततच्या quizzes, mid-sems, assignments, clubs आणि internship ची जीवघेणी शर्यत सुरू असते. आयुष्यात पहिल्यांदाच "आपण फक्त सरासरी (average) आहोत" ही भावना अनेकांच्या मनाला भिडते. ज्या विद्यार्थ्याची सगळी मानसिक आणि शारीरिक ऊर्जा केवळ प्रवेश मिळवण्यातच खर्ची पडली आहे, त्याला हा वेग (pace) झेपत नाही आणि मनात नैराश्याची, हरल्याची भावना घट्ट घर करू लागते.
हे फक्त आयआयटीपुरतं मर्यादित नाही; NIT, BITS, AIIMS अशा सगळ्याच सर्वोच्च संस्थांना हे वास्तव लागू आहे.
याबाबतचे आकडे अस्वस्थ करणारे आहेत. शिक्षण मंत्रालयाने २०२३ मध्ये संसदेत सांगितलं होतं की, २०१८ ते जुलै २०२३ या काळात आयआयटीमध्ये ३९ विद्यार्थ्यांनी आत्महत्या केली. आताची घटना ही आयआयटी मुंबईमधली गेल्या सात महिन्यांतली तिसरी घटना आहे.
आता या घटनेला जातीचा रंग दिला जातोय, म्हणून आकडे थोडे अधिक खोलात जाऊन बघूया. २०१४ ते २०२१ या काळात आयआयटी, एनआयटी आणि केंद्रीय विद्यापीठांत तब्बल १२२ विद्यार्थ्यांनी जीव गमावला. त्यापैकी ६८ विद्यार्थी SC, ST, OBC प्रवर्गातले होते, तर उरलेले इतर प्रवर्गातले. म्हणजेच, हे दुःख कुठल्या एका प्रवर्गाचं नाही. मंत्रालयाने कारणं सांगताना 'academic stress', कौटुंबिक दडपण आणि मानसिक आरोग्य यांचा प्रामुख्याने उल्लेख केला आहे.
याचा अर्थ असा नाही की जातीभेद कधीच नसतो, म्हणूनच या प्रकरणाची निष्पक्ष चौकशी झालीच पाहिजे. पण चौकशी पूर्ण होण्याआधीच एखाद्या नामांकित संस्थेला, प्राध्यापकाला किंवा व्यक्तीला दोषी ठरवणं आणि एका निष्पाप मुलाच्या मृत्यूवर आपल्या राजकारणाच्या पोळ्या भाजून घेणं अत्यंत चुकीचं आहे. त्याने ना त्या कुटुंबाला न्याय मिळतो, ना पुढच्या विद्यार्थ्याचा जीव वाचतो.
खरा प्रश्न आपल्या घरात, आपल्या मानसिकतेत आहे. आपण आपल्या पाल्याला फक्त "तुझा रँक किती आला?" असं विचारतो, की "तुला कसं वाटतंय? तू ठीक आहेस ना?" हेही विचारतो? एखादं अपयश आलं, तरी घरी परत येण्याचा रस्ता नेहमी मोकळा आहे, ही जाणीव आणि तो विश्वास आपण त्यांना देतो का?
तुमचं मूल, मित्र किंवा ओळखीतलं कोणीही अशा ताणाखाली असेल, तर Tele-MANAS च्या 14416 या मोफत हेल्पलाइनवर संपर्क साधा. तिथे मराठीतूनही संवाद साधता येतो.
शेवटी एकच प्रश्न विचारावासा वाटतो - तुम्हाला काय वाटतं, आपण आपल्या मुलांना फक्त 'प्रवेशासाठी' तयार करतोय, की तिथे 'टिकण्यासाठी' आणि जगण्यासाठी?
First published on Facebook.