नाही — पेपर फुटलेल्या NEET चा नाही.
NEET = Not in Education, Employment, or Training.
शिकत नाही. कमवत नाही. प्रशिक्षणही घेत नाही.
१. आपला आकडा किती?
८ कोटी ७० लाख. वय वर्ष १५ ते २९.
(NITI Aayog, "Reimagining Skilling for Viksit Bharat@2047", २२ ऑगस्ट २०२६ - NSS ७८ वी फेरी)
महाराष्ट्राच्या एकूण लोकसंख्येच्या जवळपास ७०% एवढी ही संख्या आहे. आणि त्यात फक्त तरुण मोजले आहेत.
२. आणि जगात आपण कुठे उभे आहोत?
टक्केवारीत: भारताचं NEET प्रमाण २३.५% (२०२३). जागतिक सरासरी २०.४%.
जगातल्या पहिल्या पाच अर्थव्यवस्थांमध्ये सर्वाधिक प्रमाण आपलंच आहे.
संख्येत इथे आपल्याशी तुलना होईल असा दुसरा देशच नाही. ८ कोटी ७० लाख हा आकडा कोणत्याही एका देशाच्या NEET लोकसंख्येपेक्षा मोठा आहे.
क्रमांक दुसरा की तिसरा, हा वाद बाजूला ठेवूया. एका पिढीचा आठ कोटींचा तुकडा जागच्या जागी थांबला आहे. हे पुरेसं गंभीर आहे.
३. आता खरा विरोधाभास बघा
India Employment Report 2024 (ILO) मधली तरुणांच्या बेरोजगारीची आकडेवारी:
निरक्षर तरुण: ३.४%
दहावी-बारावी झालेले: १८.४%
पदवीधर: २९.१%
जितकी जास्त पात्रता, तितकी जास्त बेरोजगारी. शिकलेला तरुण निरक्षर तरुणापेक्षा जवळपास नऊ पट जास्त बेरोजगार आहे.
आणि जे नोकरीत आहेत, त्यांतलेही फक्त ८.२५% पदवीधर त्यांच्या शिक्षणाशी जुळणारं काम करत आहेत.
(म्हणूनच "९१% पदवीधरांना नोकरी मिळत नाही" ही फिरणारी हेडलाइन चुकीची आहे. ते बेरोजगार नाहीत. ते फक्त त्यांच्या पदवीशी काहीही संबंध नसलेलं काम करत आहेत. समस्या वेगळी आहे, आणि जास्त गंभीर आहे.)
४. आणि AI ही परिस्थिती अजून बिकट करणार आहे
आतापर्यंतचा समज असा होता की AI चा फटका कारखान्यातल्या कामाला बसेल. प्रत्यक्षात तो व्हाईट कॉलरच्या कामाला बसतो आहे, आणि त्यातही सगळ्यात आधी फ्रेशर्सना.
Stanford च्या अभ्यासात (Erik Brynjolfsson, जून २०२६) अमेरिकेतल्या प्रत्यक्ष पगारपत्रकांवरून दिसलं. AI चा परिणाम होणाऱ्या कामांमध्ये २२ ते २५ वयोगटातला रोजगार वर्षाला ३.८% नी घटतो आहे. नोकरकपातीमुळे नाही; भरतीच थांबली आहे.
कारण AI ने सगळ्यात आधी नेमकी तीच कामं उचलली, जी आजवर fresher ला दिली जायची. माहिती शोधणं, सारांश काढणं, फॉरमॅटिंग, रुटीन ड्राफ्टिंग.
म्हणजे "पदवी घ्या, कुठेतरी लागा, दोन वर्षांत आपोआप शिकाल" या शिडीची पहिलीच पायरी काढून घेतली जाते आहे.
५. आणि गौरवशाली इतिहास
इसवी सन १७०० पर्यंत जगाच्या एकूण उत्पन्नात भारताचा वाटा जवळपास एक चतुर्थांश होता (Angus Maddison यांचे ऐतिहासिक अंदाज).
त्या काळात डिग्रींची गर्दी नव्हती, जे होतं ते कौशल्य होतं. विणकाम, धातुकाम, जहाजबांधणी, सुतारकाम, व्यापार. ढाक्याची मलमल आणि दक्षिणेतलं पोलाद जगभर जायचं.
पण एक गोष्ट त्यातून घेण्यासारखी आहे. तिथे तुम्ही काय करू शकता याला किंमत होती. "तुमच्याकडे कोणती पदवी आहे" याला नाही.
६. मग प्राधान्य कशाला द्यायचं?
आपण "आणखी शिकत राहणं" याला प्राधान्य देतो. आणखी एक डिग्री. आणखी एक वर्ष. आणखी एक प्रयत्न.
पण आजच्या काळात प्राधान्य असायला हवं — "किती लवकर उत्पादक होता येईल?"
शिकणं थांबवा असं मुळीच नाही. पण शिकणं हे उत्पादक होण्याचं साधन असावं, ते पुढे ढकलण्याचं कारण नको.
देश म्हणून, पालक म्हणून आणि व्यक्ती म्हणून — तिन्ही पातळ्यांवर हाच प्रश्न विचारायची वेळ आली आहे.
आणि म्हणून, आजचे तीन प्रश्न
हे प्रश्न स्वतःला विचारा. किंवा घरातल्या तरुण मुला-मुलीला विचारा.
प्रश्न १: पदवीच्या पलीकडे, गेल्या वर्षभरात तुम्ही कोणतं नवं कौशल्य मिळवलं?
उत्तर पटकन आठवत नसेल, तर तेच उत्तर आहे. पदवी हा तुमचा भूतकाळ आहे; कौशल्य हा तुमचा वर्तमान.
आजच एक ठरवा. पुढच्या ९० दिवसांत एक कौशल्य. असं, जे उद्या कोणालातरी विकता येईल.
प्रश्न २: तुमचा Plan B तयार आहे का?
"नाही जमलं तर बघू" हा Plan B नाही. Plan B म्हणजे लिहून ठेवलेला, तारीख घातलेला दुसरा मार्ग.
ज्याच्याकडे Plan B नसतो, तो Plan A सोडायलाच घाबरतो. आणि नेमकी तिथेच वर्षं निघून जातात.
प्रश्न ३: तुमचा प्लॅन timebound आहे का?
हा प्रश्न विशेषतः MPSC/UPSC ची तयारी करणाऱ्या मित्रांसाठी.
ध्येय चुकीचं नाही. मुदत नसणं चुकीचं आहे.
"तीन प्रयत्न, चार वर्षं आणि त्यानंतर काय, हे मी आजच ठरवून ठेवलं आहे", असं सांगता येत असेल, तर जरूर तयारी करा. तसं सांगता येत नसेल, तर ती तयारी नाही; ती फक्त वाट बघणं आहे.
आणि त्या चार वर्षांत हातात एकही नवं कौशल्य वाढलं नाही, तर पाचव्या वर्षी तुम्ही याच ८ कोटी ७० लाखांतले एक असाल.
हा सगळा सापळा एका वाक्यात
नोकरी मिळावी म्हणून आपण पात्रता मिळवतो. आणि पात्रता मिळवण्यात इतकी वर्षं व इतका पैसा घालवतो, की नोकरीच्या दृष्टीने आपण निरुपयोगी होऊन जातो. हाच तो Catch-22.
आणि तो तोडण्याचा एकच मार्ग आहे — शिक्षण संपण्याची वाट न बघता, शिकता शिकताच उत्पादक होणं.
तुमचं उत्तर नक्की सांगा — गेल्या वर्षभरात तुम्ही किंवा तुमच्या मुलाने कोणतं नवं कौशल्य मिळवलं?